Σάββατο 16 Φεβρουαρίου 2019

Συνέπειες των ΤΠΕ στη διδασκαλία και τη μάθηση

Με τις απαρχές του 21ου αιώνα, έκανε την είσοδό  της και στην εδώ εκπαίδευση η ψηφιακή τεχνολογία με όλα τα μέσα της, όπως ηλεκτρονικοί υπολογιστές, εκπαιδευτικά λογισμικά, διαδραστικοί πίνακες, ψηφιακά βιβλία και βιβλιοθήκες, πλατφόρμες εκπαίδευσης, ψηφιακά αποθετήρια, διαδίκτυο, περιβάλλοντα WΕΒ 02, βίντεο και άλλα. Σε δυο κατευθύνσεις: στην οργάνωση και διοίκηση της σχολικής ζωής αλλά και στη μαθησιακή διαδικασία καθεαυτή. Για την πρώτη, δημιουργήθηκαν βάσεις δεδομένων (το περιβόητο myschool και το ΑΘΗΝΑ),  στις οποίες έμελλε να συγκεντρωθούν όλα τα δεδομένα μαθητών και εκπαιδευτικών και, από την περσινή χρονιά, καρτέλες μαθητών, απουσίες, βαθμοί έχουν αποκλειστικά ψηφιακή μορφή. Η επικρατούσα τάση δείχνει ότι όλα τα συμβάντα στο σχολείο (διοικητικά- γραφειοκρατικά εν πρώτοις και διδακτικά σε μεγάλο βαθμό) πρόκειται να ψηφιοποιηθούν και να μπορούν έτσι - με μια πρώτη ανάγνωση- από τη μια να ταξινομούνται άμεσα, από την άλλη να υπόκεινται σε κεντρικό έλεγχο ανά πάσα στιγμή. Όλο αυτό το εγχείρημα φέρει το όνομα του εκσυγχρονισμού, ενώ δεν είναι άλλο από τη μεταστροφή του εκπαιδευτικού συστήματος από αναλογικό σε ψηφιακό. Θα εξηγήσω όσο δύναμαι παρακάτω... Σταθμός αυτής της αλλαγής ήταν η Σύνοδος της Λισσαβώνας το 2000, σύμφωνα με την οποία η Ευρώπη έπρεπε να γίνει η πλέον ανταγωνιστική δύναμη στην παγκόσμια αγορά και, μεταξύ των άλλων αποφάσεων, κάποιες αφορούσαν τις αναδιαρθρώσεις της εκπαίδευσης προς αυτήν την κατεύθυνση.

Ωστόσο, εκείνο στο οποίο θα επιχειρήσω να εστιάσω είναι κυρίως η χρήση των τεχνολογικών μέσων στην διδακτική – μαθησιακή διαδικασία, ενώ αξίζει να τονιστεί ότι το ζήτημα συνολικά θα έπρεπε να υπόκειται σε διαρκή εμμενή κριτική αφού συνεπιφέρει δραματικές αλλαγές και στη δομή και στο περιεχόμενο - μορφή της εκπαίδευσης.

 Οι τρεις αφορμές

Υπήρξαν τρεις αφορμές – συμβάντα που μπόλιασαν στη σκέψη και τα διαβάσματα την ανάγκη να ψάξω λίγο πιο συγκροτημένα τι σημαίνει και προς τα πού πάει αυτή η αλλαγή μοντέλου. Πρώτα απ΄όλα η συμμετοχή (προαιρετική μεν κατά τους τύπους,  αναγκαστική δε αν θέλεις να παρακολουθείς τις αλλαγές στην εργασία) στην «επιμόρφωση επιπέδου Β» στις ΤΠΕ, που με έφερε πιο κοντά στους τρόπους χρήσης και διείσδυσης των νέων τεχνoλογιών στη μάθηση. Για όσους δεν έχουν προσέξει τα συμφραζόμενα, παραθέτω το πλήρες όνομα του έργου: «Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών για την Αξιοποίηση και Εφαρμογή των Ψηφιακών Τεχνολογιών στην Διδακτική Πράξη (Επιμόρφωση Β' επιπέδου Τ.Π.Ε.)» του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού, Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» / ΕΣΠΑ 2014-2020. Μέσω του προγράμματος η στοχοθεσία φαίνεται να είναι η επιμόρφωση περίπου 80.000 εκπαιδευτικών στις δυνατότητες που ανοίγουν στη διδακτική οι τεχνολογικές ψηφιακές εφαρμογές. Υποχρέωση όσων συμμετέχουν είναι να παρουσιάσουν και να καταθέσουν ηλεκτρονικά τέσσερις ανάλογες εργασίες στην πλατφόρμα μέσω της οποίας γίνεται η επιμόρφωση.
Δεύτερον, ένα πρόγραμμα φυσικής αγωγής που διενεργείται στη δυτική Ελλάδα μέσω μιας ηλεκτρονικής τάξης, το «ευ αγωνίζεσθαι». Από τα λίγα που γνωρίζω, αφορά μια προσπάθεια, oι μαθητές διαφορετικών σχολείων και τάξεων κάνοντας είσοδο σε μια ηλεκτρονική τάξη, αφού μελετήσουν ποδοσφαιρικές καταστάσεις (από βίντεο), να μάθουν εν τέλει να οργανώνουν αγώνες ποδοσφαίρου στο πνεύμα του ευ αγωνίζεσθαι. Έτσι προέκυψε αυθόρμητα το ακόλουθο ερώτημα: Αν το πραγματικό ποδόσφαιρο που παίζεται και βιώνεται από τους μαθητές στις ομάδες, στα γήπεδα και στα σωματεία έχει τα χαρακτηριστικά που όλοι γνωρίζουμε κι αν το μάθημα της φυσικής αγωγής γίνεται μόνο 2 ώρες την εβδομάδα στα σχολεία, θα αποκτήσουν  στην εικονική τάξη οι μαθητές το ήθος να αγωνίζονται με εντιμότητα και με σεβασμό;
Τρίτον, ο συγχρωτισμός με ανθρώπους στο σχολείο και στην καθημερινότητά, όπου οι έφηβοι κυρίως αλλά και όλοι γενικά είναι προσκολλημένοι στο κινητό τους, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στα δικτυακά παιχνίδια, σε βαθμό που να αναρωτιέσαι ποια είναι η πιο «πραγματική πραγματικότητα» ή πόσες διαφορετικές πραγματικότητες υπάρχουν,  οι οποίες εκτυλίσσονται παράλληλα ή κάπως συναντιούνται, και τι είδους σχέσεις συνάπτουν οι άνθρωποι με αυτές τις «πραγματικότητες»; Δεν είναι μακρινό παρελθόν η εποχή όπου η διαφυγή των μαθητών από την τάξη ήταν η φαντασίωση και το απλανές βλέμμα στραμμένο έξω από το παράθυρο ή ακόμη ένα εξωσχολικό βιβλίο∙ σήμερα το βλέμμα πάει στα κλεφτά στο κινητό, είναι σαν να επικεντρώνεται εκεί το ενδιαφέρον τους.
Είναι τόσες οι πτυχές του θέματος, που μοιάζει ασύλληπτο να μπορέσει κανείς να κατανοήσει στη σχεσιακή τους εξάρτηση όλες τις πτυχές. Ακόμη δυσκολότερο είναι να μελετήσει και να προβλέψει τις συνέπειες αυτής της καλπάζουσας αλλαγής, ώστε να πάρει θέση υπέρ ή εναντίον της.
 
Από την ταινία "μοντέρνοι καιροί", του Τσάρλι Τσάπλιν





Τεχνολογία και τεχνοεπιστήμη

Αρχικά ας εξετάσουμε την ίδια την τεχνολογία ή τεχνοεπιστήμη, μιας και τεχνολογία και επιστήμη στον καιρό μας προχωράνε χέρι - χέρι. Σήμερα είναι τόσο σύμφυτη η τεχνολογία με τη ζωή μας, σε κάθε της εκδήλωση και δραστηριότητα, που μοιάζει να ήταν πάντα έτσι ή ως μια φυσική εξέλιξη των πραγμάτων, ως κάτι το φυσικό. Είναι κοινή πεποίθηση επίσης ότι η τεχνοεπιστήμη μπορεί να λύσει όλα τα υπαρκτά προβλήματα (οικονομικά, περιβαλλοντικά, σίτισης, υγείας), σε ένα κόσμο που η πλειοψηφία της ανθρωπότητας βλέπει τη ζωή της από κακή να γίνεται χειρότερη και να χάνει με έναν επιταχυνόμενο ρυθμό τα μέσα επιβίωσή της. Είναι σχεδόν αδιαμφισβήτητο επίσης ως πεποίθηση ότι η τεχνοεπιστήμη είναι αντικειμενική και ουδέτερη, θετική για την ανθρώπινη πρόοδο, διευκολύνει εργαλειακά τη ζωή, αρκεί να τεθούν κάποιοι κανόνες – αρχές χρήσης της, να μην βρίσκεται αποκλειστικά στα χέρια της πολιτικοοικονομικής ελίτ, αλλά να τεθεί στην υπηρεσία του συνόλου με διαφορετικούς σκοπούς.

Η τεχνοεπιστήμη όμως δεν είναι υπεριστορικό φαινόμενο, έχει αναπτυχθεί στη νεωτερική κοινωνία (ειδικά στη μετανεωτερική) και είναι εμποτισμένη από όλες τις σχέσεις καταμερισμού της εργασίας, όλες τις ιεραρχικές και εκμεταλλευτικές θεσμοποιήσεις, την αφαίρεση των ποιοτικών υπέρ των ποσοτικών ιδιοτήτων, από το φαντασιακό κυριάρχησης της φύσης τελικά. Συνεχίζει με ταχύτατους ρυθμούς να αναπτύσσεται αυτονομημένα χωρίς να μεσολαβείται από αξιολογικά ερωτήματα σχετικά με τις αξίες χρήσεις της, δεν ελέγχει κανείς πέρα από το κεφάλαιο την εξέλιξη και την κατεύθυνσή της ούτε και τις συνέπειές της, όπως γίνεται με κάθε εμπόρευμα στην κοινωνία της αγοράς.
Αν τώρα εστιάσουμε στην ψηφιακή τεχνολογία, η οποία είναι ένας σχετικά καινούριος κόσμος που όλο προσπαθούμε να τον ψηλαφίσουμε και όλο απομακρύνεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα, θέτει νέα δεδομένα σε όλες τις πλευρές της ζωής, χρησιμοποιεί άλλη γλώσσα, προϋποθέτει  ειδικές δεξιότητες, διαρκή και εξοντωτική παρακολούθηση των συνεχώς νέων εφαρμογών της. Η αλήθεια είναι, δυστυχώς, ότι πολύ λίγα μπορώ να διατυπώσω σε σχέση με όσα συμβαίνουν στο επίπεδο αυτό και αγνοώ αν, πέρα από τους πολύ ειδικούς, υπάρχουν άνθρωποι που να γνωρίζουν πραγματικά, πέρα από γενικολογίες, προς τα πού πηγαίνει η ψηφιακή τεχνολογία. Φαίνεται φυσικό επίσης στις περισσότερες μορφές εργασίας να φεύγουν από τη μέση οι εργάτες και να κάνουν τη δουλειά αυτές οι ψηφιακές μηχανές ή, το πολύ-πολύ, οι εργάτες να είναι χειριστές αυτών των μηχανών.
Είναι ωστόσο αυτή η μορφή της τεχνολογίας που προωθείται έντονα και στη μάθηση – διδακτική ώστε να αλλάξει το μοντέλο της εκπαίδευσης. Θα γίνει προσπάθεια να αναφέρω παρακάτω τι σημαίνει αυτό για το δάσκαλο, το μαθητή και τη διαδικασία μάθησης στην οποία αυτοί εμπλέκονται. Και βέβαια, όταν μιλάμε για μάθηση, γνώσεις, εκπαίδευση ας μην ξεχνάμε ότι το κοινωνικο- ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται είναι το κεφαλαιοκρατικό μοντέλο παραγωγής και κατανάλωσης. Οι ανάγκες της εκπαίδευσης λοιπόν πρέπει να υπηρετούν άμεσα ή έμμεσα το συγκεκριμένο μοντέλο και, αφού η παραγωγή και η κατανάλωση υπακούν στη ψηφιακή τεχνολογία, πώς θα μπορούσε να εξαιρείται η εκπαίδευση;


Εκπαιδευτικός και διδασκαλία

Η άποψη ότι η «πνευματική» εργασία  του δασκάλου δεν μπορεί να μηχανοποιηθεί και συνεπώς δεν μπορεί εντέλει να αντικατασταθεί από μια ψηφιακή μηχανή, αραχνιάζει καθώς η κυβερνητική και η τεχνητή νοημοσύνη θριαμβεύουν και σε αυτό το πεδίο. Ο «κλασικός δάσκαλος» αντικαθίσταται, προς το παρόν, από τον εκπαιδευτικό που μεσολαβεί τη διδασκαλία από ένα ψηφιακό μέσο (υπολογιστή, διαδίκτυο, διαδραστικό πίνακα, ηλεκτρονική τάξη). Υποχρεούται δηλαδή εκ των προτέρων να σχεδιάσει και να δημιουργήσει με τα μέσα αυτά ένα κατάλληλο μαθησιακό περιβάλλον, ενδιαφέρον και εξατομικευμένο, ανάλογο με τα ενδιαφέροντα και τις επιδόσεις των μαθητών ακολουθώντας ταυτόχρονα τα αναλυτικά προγράμματα. Συνοπτικά, σύμφωνα με το ΙΕΠ, το Υπουργείο παιδείας, τις νέες δομές εκπαίδευσης και τους συμβούλους, υπερτονίζεται ο διευκολυντικός, παροτρυντικός, συντονιστικός και διαμεσολαβητικός ρόλος του εκπαιδευτικού στη μαθησιακή διαδικασία. Οι πολύπλοκες και ποιοτικές διανοητικές, συναισθηματικές και αισθητικές διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα σε διαφοροποιημένο βαθμό στο τυπικό μέχρι τώρα μάθημα μετατρέπονται σε συντονισμό, παρότρυνση, διευκόλυνση και μεσολάβηση. Με ένα μικρό άλμα σκέψης λοιπόν, δε θα αργήσει το υποκείμενο του δασκάλου να "αντικατασταθεί" από μια «συσκευή», αφού αυτές θα είναι οι ανάγκες της εκπαίδευσης. Αν αυτό φαίνεται κινδυνολογία ή μελλοντολογία σε πολλούς από μας, ας θυμηθούμε ότι πριν από δυόμιση ή τρεις αιώνες, δεν υπήρχε καν εκπαιδευτικό σύστημα, λαϊκό και κρατικό- δημόσιο σχολείο, αλλά οι γνώσεις από γενιά σε γενιά μεταφέρονταν με άλλους τρόπους (εκκλησία, τεχνίτες, προφορικά κ.ά).
Μέχρι την αντικατάστασή του όμως, ο εκπαιδευτικός οφείλει να εφοδιάσει την εργαλειοθήκη του όχι μόνο με μια στοίβα πτυχία αλλά και με πολλαπλές δεξιότητες στις νέες τεχνολογίες. Θα φτάσει να δουλεύει σε 24ωρη βάση, 7 μέρες την εβδομάδα, εντός και εκτός του σχολείου, αφού αυξάνει η απαίτηση να υπάρχει διαρκής επιμόρφωση στις ΤΠΕ, δημιουργία ηλεκτρονικών φύλλων εργασίας, επικοινωνία με τους μαθητές για παρακολούθηση των εργασιών τους μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή κοινωνικών δικτύων κ.ο.κ. Απαιτείται, δηλαδή, να τυποποιεί την εργασία του, να την ψηφιοποιεί και να την κατακερματίζει εντός και εκτός της τάξης, μέσα στο γραφειοκρατικό έλεγχο.
Αν προχωρήσουμε στον πυρήνα της διδακτικής διαδικασίας, διενεργείται μια καθόλου απλή μεσολάβηση των μέσων. Δεν θα είναι τα πρόσωπα, μαθητές – δάσκαλος, οι οποίοι ενεργούν, αλλά θα ενεργούν μέσω των εντολών του λογισμικού ή των διδακτικών σεναρίων που ετοιμάζονται (από το ΕΕΠΕΚ και την επιμόρφωση «επιπέδου Β») ή θα μεσολαβείται διαρκώς η σχέση τους από το μέσο.  Το γεγονός αυτό σπάει την αμεσότητα των σχέσεων, μαραίνει τη ζωτικότητα της άμεσης διαδικασίας και μεταβιβάζει την εστίαση από τα πρόσωπα στο μέσο. Επιπλέον, αποδίδει έναν χαρακτήρα «αυθεντίας» στο μέσο ή, ακόμη, σε έναν απομακρυσμένο δημιουργό που ο μαθητής δε γνωρίζει. Τραβώντας στα άκρα το συλλογισμό: οι άνθρωποι μετατρέπονται σε μέσα.
Μολονότι τα σημερινά δεδομένα δεν έχουν έναν άκαμπτο χαρακτήρα, αν αύριο η διδακτική – μαθησιακή διαδικασία στηρίζεται σε δραστηριότητες ψηφιακές, σε αυστηρά χρονικά πλαίσια ορισμένες, θα εκλείπει και η ελευθερία παρεκβάσεων. Τα δομικά μέρη κάθε διδακτικής ώρας θα είναι τόσο αεροστεγή που δεν θα υπάρχει αέρας για να αναπνεύσει μια κουβέντα ή μια συζήτηση πάνω σε αναδυόμενες απορίες, ανεξάρτητες από τους άμεσους σκοπούς του μαθήματος. Τα παραπάνω επίσης οδηγούν ευθέως τόσο σε μεταστροφή της προφορικής διδασκαλίας σε καταγεγραμμένη και συνεπώς ελέγξιμη, όσο και σε συρρίκνωση του λόγου (σε όλο το φάσμα των σημασιών του) και ειδικότερα του προφορικού, ο οποίος ιστορικά καταλαμβάνει το μεγαλύτερος εύρος της ανθρώπινης ιστορίας και είχε τεράστια ποικιλία και σημασία.

 Μαθητής και μαθησιακή διαδικασία

Όσον αφορά στο μαθητή, διεξάγονται πυρετωδώς έρευνες που προσπαθούν να αποδείξουν ότι η χρήση των ΤΠΕ είναι προς όφελος της μάθησης, καθώς προκαλούν το ενδιαφέρον και αυξάνουν τη συμμετοχή, τη διαδραστικότητα, την εργασία σε περιβάλλοντα κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Οι έρευνες όμως αυτές δεν ασχολούνται με άλλες σημαντικές παραμέτρους που έχουν να κάνουν με τον τύπο ανθρώπου, τον τρόπο σκέψης και μάθησης που δημιουργεί η συγκεκριμένη χρήση.
Καταρχήν, σκοπός για τους μαθητές τέθηκε ο ψηφιακός ή πληροφορικός γραμματισμός, δηλαδή η απόκτηση δεξιοτήτων και γνώσεων πληροφορικής, ώστε να μπορούν να χειρίζονται ανάλογες μηχανές, να αξιοποιούν πληροφοριακό υλικό, να παράγουν και οι ίδιοι πληροφορία. Ποιος μπορεί να εγείρει ένσταση στο ότι τον 21ο αιώνα η πληροφορική είναι ενταγμένη με διάφορους τρόπους στα αναλυτικά προγράμματα; Παρόλα αυτά, είναι γνωστό ότι χωρίς να έχει προηγηθεί Αλφαβητισμός, ένα ικανοποιητικό επίπεδο γενικής παιδείας και ένας βαθμός καλλιέργειας της κριτικής ικανότητας, ο ψηφιακός γραμματισμός γίνεται σε βάρος των υπολοίπων.  Η γνώση ως επίπονη και βαθιά διαδικασία δίνει τη θέση της στην αναζήτηση της πληροφορίας.  Ελλείψει της κριτικής ικανότητας είναι, επίσης, μάλλον εξαιρετικά δύσκολο να μπορεί οποιοσδήποτε να αξιολογήσει και να επιλέξει τις πληροφορίες που δέχεται και παράγει.
Η διεξαγωγή του μαθήματος με ΤΠΕ βασίζεται, προς το παρόν, κυρίως στο συμπεριφορισμό. Η συμπεριφοριστική μάθηση στηρίζεται σε κλειστές, δομημένες ιεραρχικά και χωρίς διαλεκτική σχέση μέρους- όλου δραστηριότητες που επιδέχονται συνήθως μόνο μία σωστή απάντηση, για την οποία ο μαθητής «αμοίβεται» ή «τιμωρείται».  Η δημιουργική, διερευνητική δραστηριότητα συρρικνώνεται γιατί δεν μπορεί να ελεγχθεί. Από άλλη γωνία ιδωμένο αυτό, σημαίνει αυτοματοποίηση της σκέψης και της αντίδρασης, οι οποίες εξαρτώνται έντονα από τα ερεθίσματα. Με ελάχιστες λέξεις: «μάθηση υπακοής σε εντολές».
Ας αναλογιστούμε επίσης το γεγονός ότι η συνεχής έκθεση και εργασία στην οθόνη οδηγεί σε διαρκή αισθητηριακή προπόνηση της όρασης και αποκλεισμό ή μείωση πρόσληψης και επεξεργασίας άλλων αισθητηριακών ερεθισμάτων. Κυριαρχία της εικόνας και της άσκησης του οπτικού νεύρου σε συντονισμό με τα δάχτυλα∙ γίνεται έτσι ο άνθρωπος εξάρτημα και συνέχεια της μηχανής και, επομένως, εξελίσσεται μια νέα σχέση ανθρώπου - μηχανής;
Εξάλλου η μορφή δόμησης της εργασίας με ΤΠΕ γίνεται ατομικά ή ομαδικά. Στην πρώτη περίπτωση αυξάνεται η εξατομίκευση, η απομόνωση, η αποξένωση από τους άλλους, ενώ στη δεύτερη η όποια συλλογική αίσθηση και η πολυεπίπεδη διαπλοκή των σχέσεων που συνεπιφέρει η διδασκαλία σε επίπεδο τάξης χάνεται ή/και μεταφέρεται σε άλλο χώρο.
Με συνεκτίμηση όλων των παραπάνω, μπορεί να γίνει η υπόθεση ότι η διανοητική ικανότητα που προάγεται είναι η εργαλειακή λογική και η αναλυτική σκέψη (ορθολογικότητα κατά το μέσο ή verstand), ενώ οπισθοχωρεί η συνθετική, ολοποιητική, διαλεκτική, μη εργαλειακή λογική (ορθολογικότητα κατά το σκοπό ή vernunft). Βέβαια, η πρωτοκαθεδρία των θετικών επιστημών στο σχολείο και η θετικοποίηση όλων των μαθημάτων, ούτως ή άλλως, αυτήν τη διανοητική ικανότητα αναπτύσσουν, αλλά η ενσωμάτωση των ΤΠΕ σε όλα τα μαθήματα την εντείνει περαιτέρω.
Σε ψυχολογικό επίπεδο, οι νέες έρευνες τείνουν σε συμπεράσματα  ότι οι έφηβοι που χρησιμοποιούν πολύ τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οδηγούνται σε χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και η ψυχική τους υγεία  βλάπτεται, είναι σε μεγάλο ποσοστό εθισμένοι από το διαδίκτυο, συντονίζονται συχνά με ακατάλληλο περιεχόμενο και επιπλέον τα προσωπικά τους δεδομένα είναι εκτεθειμένα.
Το σημαντικότερο ίσως όμως είναι η κοινωνική διάσταση που έχει η διαδικασία ενός μαθήματος στο σχολικό περιβάλλον. Το μάθημα είναι μια συλλογική - κοινωνική διαδικασία στην οποία τα υποκείμενα κοινωνούν ως πρόσωπα και αλληλεπιδρούν ως κοινωνικά όντα, μετέχοντας με όλες τους τις αισθήσεις. Φανταζόμαστε την αποξένωση (από τον εαυτό και από τους άλλους) και την εντατικοποίηση ενός άγονου ατομισμού μπορεί να φέρει μια τηλεκπαίδευση;

Και τώρα τι;

Πράγματι, το ζήτημα είναι τεράστιο και πολλά μπορούν να ειπωθούν. Κυρίως όμως πρέπει να ειπωθούν από τους ανθρώπους που εμπλέκονται στο σχολείο.  Προς το παρόν, οι δυνάμεις της αδράνειας κάνουν την πιο σοβαρή δουλειά, μιας και οι εκπαιδευτικοί δεν είναι μαθημένοι να στηρίζονται στην ψηφιακή τεχνολογία στο μάθημά τους, ενώ οι μαθητές επιδιώκουν ένα όσο το δυνατόν πιο ανώδυνο πέρασμα μέσα από τις τάξεις, το οποίο θα τους εγγυηθεί ένα απολυτήριο χαρτί ή την πρόσβαση σε σχολές.
Ανάλογες συζητήσεις και κείμενα υπάρχουν ελάχιστα, απ΄όσο μπορώ να γνωρίζω. Κυρίως εστιάζουν στο εργασιακό πρόβλημα του εκπαιδευτικού και στο ταξικό ζήτημα, ότι οι φτωχοί μαθητές και δάσκαλοι θα μένουν διαρκώς πίσω από αδυναμία απόκτησης του ψηφιακού εξοπλισμού. Θα πρόσθετα ότι και το ελληνικό σχολείο είναι διαρκώς πίσω σε αυτόν τον τομέα κυρίως για οικονομικο-πολιτικούς λόγους. Το αίτημα να παρασχεθούν υπολογιστές ή ανάλογα ηλεκτρονικά μέσα σε όλους τους εκπαιδευτικούς και τους  μαθητές, μπορεί να προϋποθέτει μια ισότιμη βάση, αλλά παραβλέπει ένα σωρό άλλους σοβαρούς παράγοντες που αναφέρθηκαν.
Τα καίρια ερωτήματα όμως που θα οφείλαμε να θέσουμε πρώτα και να προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στη συνέχεια μένουν σε εκκρεμότητα. Όπως, τι γνώση χρειάζεται να προάγει το σχολείο και με ποια μέσα, ποιες ικανότητες και δεξιότητες πρέπει να μεταδοθούν στις νέες γενιές και με ποιο σκοπό;
Η συζήτηση μόλις έχει αρχίσει.
Μουρατίδου Μαρίνα

Τρίτη 22 Ιανουαρίου 2019

Με αφορμή... το προσοντολόγιο


       Οι μεταπολιτευτικοί αγώνες για τον τρόπο διορισμού των εκπαιδευτικών προσδιορίζονταν από το κοινωνικο -οικονομικό πλαίσιο της εποχής τους και δεν κατάφεραν να αμφισβητήσουν τα όριά του. Η επετηρίδα του μεταπολιτευτικού κράτους πρόνοιας συμβόλιζε το συλλογικό δικαίωμα στη δουλεία. Ο διαγωνισμός του ΑΣΕΠ το 1998 συμπτωματικά ( ; ) συνέπιπτε με την ενταξιακή ολοκλήρωση  της Ελλάδας στην Ε.Ε. Σήμερα, το προσοντολόγιο ψηφίζεται μέσα σε μια αυστηρή δημοσιονομική πολιτική επιβαλλόμενη από την Ε.Ε., το Δ.Ν.Τ και τον Ο.Ο.Σ.Α.
     Όλα αυτά τα χρόνια, αργά και σταθερά το δικαίωμα στη σταθερή δουλειά καταρρέει και τη θέση του παίρνει το ξέφρενο κυνήγι της, με όρους και συνέπειες που έχουν περιγραφεί εκτενώς. Το προσοντολόγιο, πιο συγκεκριμένα, επιβάλλει στον ιδιώτη πτυχιούχο, ως νομοθετημένη προϋπόθεση για την πιθανή πώληση της πνευματικής του δύναμης, την προηγηθείσα εμπορευματική αγορά της. Με λίγα λόγια «αγοράζω χωρίς να ξέρω αν θα πουλήσω, προκειμένου να επιβιώσω, για να καταφέρω να ξαναγοράσω...» κοκ. Αυτό το βάρβαρο, χυδαίο, φαύλο κύκλο της εργασιακής εκμετάλλευσης συσκοτίζει ο Υπουργός Παιδείας, που βαφτίζοντας το κρέας «ψάρι» μιλά για «έγκυρο τρόπο διορισμών», «επιστημονική συγκρότηση», «αντισυνταγματικότητα της προϋπηρεσίας», «δίκαιη επιλογή», «αυθαίρετη συσχέτιση προσοντολογίου με την αξιολόγηση» (Alfavita, 8.01.2019).
     H μοριοδότηση των προσόντων, λοιπόν, συνιστά αγοροπωλησία∙ αγοράζω τίτλους σπουδών από τη βιομηχανία των ΑΕΙ κλπ και τους πουλάω στο συλλογικό καπιταλιστή, το κράτος. Από την άλλη, αγοροπωλησία συνιστά και η μοριοδότηση της προϋπηρεσίας, γιατί εξαργυρώνει την ήδη καταβληθείσα κοινωνική εργασία του ανέργου. Αγοροπωλησία, όμως, ήταν και η επετηρίδα, διότι το κράτος – εργοδότης αγόραζε το πτυχίο ανάλογα με το χρόνο κτήσης του.
Γ. Γαϊτης, Καπέλα
        Τα κινήματα διεκδίκησης της εργασίας για τους εκπαιδευτικούς, που ήταν κινήματα σοβαρής συσπείρωσης, δε θέλησαν να δουν την εμπορευματική συναλλαγή που περιγράψαμε. Μπορεί οι μορφές της εμπορευματικής συναλλαγής να αλλάζουν, αυτή όμως εν τέλει καθορίζεται από την ίδια σχέση∙ τη σχέση κεφαλαίου – εργασίας. Αυτή η σχέση ήταν, είναι και θα είναι εκμεταλλευτική, εμπορευματική, ανταγωνιστική. Γιατί όταν κερδίζει ο εργοδότης, χάνει ο μισθωτός εργαζόμενος. Γιατί η ασφάλεια του κράτους (συλλογικός καπιταλιστής) προϋποθέτει την ανασφάλεια του εργαζόμενου. Γιατί η σταθερότητα του ενός προϋποθέτει την ευελιξία του δεύτερου. Και αντίστροφα.
      Aυτή τη σχέση ουδέποτε την αποκάλυπτε ο Αριστερός συνδικαλισμός, αλλά πάντα έμενε στις δυσλειτουργίες της, εν προκειμένω την ανεργία. Όπως επίσης, μόλις που κατάφερνε να ψυθιρίσει ότι η κύρια πλευρά της εκπαιδευτικής λειτουργίας  είναι το να αναπαράγει τους φορείς διαφορετικών κοινωνικών πρακτικών και να τους προσανατολίζει, σύμφωνα με τις ανάγκες του καπιταλισμού, στις θέσεις που παράγει και αναπαράγει ο κοινωνικός (καπιταλιστικός) καταμερισμός εργασίας. Το κράτος, δηλαδή, πληρώνει ειδικευμένους εργαζόμενους, ώστε «αθόρυβα» να διαιωνίζουν τον καπιταλισμό με το σχολείο της αμάθειας. Κατά κανόνα, απέκρουε την κοινωνική ανισότητα και τους ταξικούς φραγμούς στην εκπαίδευση.
     Η μεταπολιτευτική συνδικαλιστική και πολιτική μας πείρα σε σχέση με τα παραπάνω είναι πολύ φτωχή. Η θεωρητική οκνηρία, εξάλλου, αναπαράγει τη σύγχυση που δημιουργείται, καθώς η παραδοσιακή και εξωκοινοβουλευτική Αριστερά υποκλίνεται στο αυθόρμητο των αγωνιστών που συσπειρώνεται στις επιτροπές και στα σωματεία. Από την άλλη πλευρά, οι αγώνες με αιχμές συντεχνιακά αιτήματα οδηγούν σε Πύρρειες «νίκες», που είτε παθητικοποιούν και απογοητεύουν αγωνιστές με κοινωνικές αναζητήσεις, είτε τους εγκλωβίζουν σε αδιέξοδα όργανα συνδιαχείρισης, είτε στη χειρότερη των περιπτώσεων, τούς δείχνουν το δρόμο του συμβιβασμού. Για όλους αυτούς τους λόγους το φωτεινό παράδειγμα των εκπαιδευτικών χάνει πολύ από τη λάμψη του και τονίζει ακόμα περισσότερο την αλήθεια ότι αυθόρμητα οι εργαζόμενοι μπορεί να φτάσουν ως την πολιτική στα πλαίσια του συστήματος με τη μια ή την άλλη εκδοχή της, είτε τον αναρχοσυνδικαλισμό.
      Σήμερα το αίτημα μαζικοί διορισμοί των αναπληρωτών προβάλλεται ξανά ως αιχμιακό. Οι κινητοποιήσεις εντάσσουν στο κίνημα νέες δυνάμεις, οι οποίες ή θα αποστρατευτούν αν βολευτούν με αλλαγή της μοριοδότησης στα προσόντα ή θα απογοητευτούν γιατί δεν απαντιέται το πανκοινωνικό πρόβλημα της ανεργίας. Όσο για τις αναγκαίες συμμαχίες με τους νεολαίους (φοιτητές, μαθητές) δεν επιτυγχάνονται όσο το σχολείο της αμάθειας και η υποβάθμιση των πτυχίων διατυπώνονται μόνο στις προκηρύξεις, χωρίς πρωτοβουλίες δημιουργίας γεγονότων έξω από τα σχολεία και μέσα στα πανεπιστήμια. Η νίκη προϋποθέτει ένα κίνημα που θα ζητά απαγόρευση των απολύσεων, μείωση του ωραρίου των εκπαιδευτικών και όλων των εργαζόμενων (χωρίς μείωση μισθού), μείωση των μαθητών ανά τμήμα, βελτίωση των υποστηρικτικών δομών. Ανοικτά ΠΥΣΔΕ και ΑΠΥΣΔΕ. Συλλόγους που θα αποφασίζουν οι ίδιοι για την τύχη του σχολείου τους. Ενιαία δομή σωματείων δασκάλων και καθηγητών. Δουλειά για όλους τώρα. Μόρφωση για τα παιδιά της εργατικής τάξης.
      Η πάλη με βάση αυτό το δίπολο φτάνει το ρεφορμισμό και τον κινηματισμό στα όριά του και δημιουργεί όρους για πολιτικές σχέσεις μεταξύ πρωτοπόρων αγωνιστών.
      Βάσω Μούρτζη

Δευτέρα 26 Νοεμβρίου 2018

Υπηρεσιακά συμβούλια


Πρόλογος

Αν και ετεροχρονισμένα, ή καθυστερημένα αν θέλετε, σε σχέση με τις εκλογές των υπηρεσιακών συμβουλίων, αναδημοσιεύουμε το παρακάτω κείμενο της Αριστερής εκπαίδευσης (στην Α ΕΛΜΕ Κυκλάδων), όχι μόνο γιατί συμφωνούμε με όσα διατυπώνονται στο κείμενο. Εκείνο που κυρίως μας ενδιαφέρει είναι ότι και η συνδικαλιστική αριστερά ειδικότερα, όπως και η αριστερά εν γένει, εξακολουθεί να στηρίζει την ανάθεση. Αν και διακηρύσσει τη μαζική συμμετοχή, τον αγώνα από τα κάτω, τη συλλογική ευθύνη, όταν έρχεται η ώρα της κάλπης πέφτει στην παθογένεια που θέλει υποτίθεται να πολεμήσει. Με λίγα λόγια προωθεί και πάλι την αντιπροσώπευση και την ευθύνη του ενός, ο οποίος αναλαμβάνει τις υποθέσεις και την υποστήριξη των πολλών και γίνεται έτσι εμμέσως πλην σαφώς συνδιαχειριστής της διοίκησης και ταυτόχρονα ηγέτης, σωτήρας και ειδικός όσων αντιπροσωπεύει. Επιπλέον, σε περιπτώσεις που οι ηγέτες αυτοί είναι ταυτόχρονα φιλόδοξοι και καριερίστες, αναρριχώνται τελικά σε θέσεις εξουσίας αποκόπτοντας σιγά σιγά τη σχέση τους με τη βάση ή χρησιμοποιώντας την ως δεξαμενή ψήφων ή νομιμοποίησης δικής τους. Η πολιτική της ανάθεσης όμως, καθώς οφείλεται στην ιστορική εξέλιξη του καπιταλιστικού συστήματος τον εξελίσσει και τον ωφελεί περαιτέρω και δεν ανοίγει έναν ορίζοντα προς την άρνησή του...

Το κείμενο της Αριστερής Εκπαίδευσης

Κάθε ζυγή χρονιά τέτοιες μέρες μια φάρσα παίζεται στην καμπούρα μας. Μ’ όλες τους τις υφολογικές διαφορές, οι διακηρύξεις όλων των παρατάξεων μας προτείνουν το ίδιο πράγμα: Να τους ψηφίσουμε για να μας «φροντίσουν», για να υπερασπιστούν στα Υπηρεσιακά Συμβούλια το δικό μας συμφέρον. Η δεξιά εκδοχή του αιρετού κινείται σε πελατειακή λογική, είναι πραγματιστική αλλά ιδιαιτέρως αναποτελεσματική αν εξαιρέσουμε έναν πολύ μικρό κλειστό κύκλο ημετέρων που μοστράρεται ως δόλωμα. Η αριστερή πάλι εκδοχή του αιρετού, αν και με κινηματική ρητορική μεν, λειτουργεί όμως σαν αριστερό άλλοθι ενός μηχανισμού εφαρμογής των αντιεκπαιδευτικών νόμων και πειθάρχησης των καθηγητών. Του μηχανισμού που φέρει το όνομα Υπηρεσιακά Συμβούλια. Όμως, για ποιο «δικό μας» συμφέρον μιλάνε; Και ποιος επιτέλους απειλεί αυτό το συμφέρον;


Τα Υπηρεσιακά Συμβούλια Εκπαίδευσης αποτελούνται από 3 μέλη της διοίκησης και δύο αιρετούς εκπροσώπους των εκπαιδευτικών: Σημείο Πρώτο. Η πλειοψηφία της διορισμένης διοίκησης αποφασίζει και οι αιρετοί – κι αν έχουν τις αγνότερες των προθέσεων – το πολύ να δηλώνουν τη διαφωνία τους.

Στην πράξη βέβαια δεν γίνεται ούτε αυτό οι αιρετοί συναλλάσσονται μεταξύ τους για να εξυπηρετούν ο καθένας τους εκλογικούς του πελάτες. Και στην αγνότερη των περιπτώσεων όμως το βέβαιο είναι πως οι συνεδριάσεις των ΥΣ γίνονται εν κρυπτώ μέσα σε τέσσερις τοίχους, αφού πρώτα ο χώρος της συνεδρίασης, ενίοτε και όλο το κτίριο, έχει εκκενωθεί από τους «μη έχοντας εργασίαν». Οι εκπρόσωποι των εκπαιδευτικών δεν έχουν καμία υποστήριξη από τη συλλογική δράση των εκπαιδευτικών που «εκπροσωπούν» και είναι έτσι ευάλωτοι σε κάθε πίεση και σε κάθε διαδικασία ενσωμάτωσης. Αυτό ισχύει και για όσους θα ήταν εξ αρχής δεκτικοί σε μια τέτοια ενσωμάτωση αλλά και όσους θα έκαναν τα αρχικά τους νάζια. Μέσα σε τέσσερις τοίχους η συνδιοίκηση είναι δεδομένη. Αντί να εκπροσωπούν εμάς στη διοίκηση, οι αιρετοί εκπροσωπούν τη διοίκηση σε μας.


Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο κάθε σκέψη για δημοσιοποίηση στον ιστότοπο της ΔΔΕ, της ΠΔΕ ή του Υπουργείου του πρακτικού κάθε συνεδρίασης των ΥΣ, που ούτως ή άλλως κρατιέται ηλεκτρονικά, θεωρείται βλάσφημη. Κι όμως, Σημείο Δεύτερο, όχι μόνο τα πρακτικά αλλά και η ίδια η συνεδρίαση του ΥΣ μπορεί να μεταδίδεται ως βίντεο ακόμα και σε πραγματικό χρόνο, από τον αντίστοιχο ιστότοπο˙ σχεδόν χωρίς κόστος, σχεδόν χωρίς κόπο. Αλλά αν η συζήτηση για τα πρακτικά θα ήταν βλάσφημη, το video stream της συνεδρίασης του ΥΣ θα συνιστούσε για το διοικητικό μηχανισμό έγκλημα καθοσιώσεως˙ των οσίων του κράτους βεβαίως. Αν λοιπόν οι αιρετοί δεν έχουν τίποτε να κρύψουν γιατί δεν απαιτούν Δημόσιες συνεδριάσεις των Υπηρεσιακών Συμβουλίων;


Τα Υπηρεσιακά Συμβούλια εφαρμόζουν τους νόμους. Εκείνους τους νόμους που, κατά γενική ομολογία, αντιστρατεύονται ευθέως το συλλογικό μας συμφέρον ως εκπαιδευτικών και τους οποίους η κυβέρνηση προτείνει, καθ’ υπαγόρευση των «δανειστών», και το κοινοβούλιο ασμένως νομοθετεί. Επομένως: Σημείο Τρίτο. Αν εκείνος που απειλεί το συμφέρον μας είναι η κυβέρνηση με τους νόμους της, τα Υπηρεσιακά Συμβούλια που εφαρμόζουν αυτούς τους νόμους είναι το πιο ακατάλληλο μέρος για να υπερασπίσει κανείς αυτό το συμφέρον!Όμως οι νόμοι επειδή είναι πολύ γενικοί, πολύ συχνά αντιφάσκουν μεταξύ τους, κι ένα παραπάνω όταν, όπως καλή ώρα στη δική μας περίπτωση, είναι πολλοί και, όχι σπάνια, σκοπίμως ασαφείς. Εκεί θα φανεί ο «έντιμος αιρετός» μας λένε. Θα υποστηρίξει τη λύση της αντίφασης κατά τα δικά μας συμφέροντα. Όμως, οι νόμοι αντιφάσκουν όχι στη γενική περίπτωση αλλά στην ειδική. Σύμφωνα με τον έναν νόμο ο Α τοποθετείται κάπου «καλά» και ο Β κάπου «όχι καλά», ενώ σύμφωνα με τον άλλον νόμο αντίστροφα: ο Β «καλά» και ο Α «όχι καλά». Τότε όμως δεν πρόκειται για το συλλογικό μας συμφέρον, αλλά για το ατομικό συμφέρον δύο συναδέλφων και μάλιστα νοούμενα, τα ατομικά αυτά συμφέροντα, το ένα εναντίον του άλλου έτσι που κανένα δεν υφίσταται από μόνο του. Ο Α μπορεί να τοποθετηθεί «καλά» μόνο διότι μπορεί ο Β να τοποθετηθεί «όχι καλά» και τούμπαλιν! Την αντιεκπαιδευτική στόχευση του νόμου κάποιος βέβαια θα την πληρώσει σήμερα ο Α αύριο ο Β. Τα συμφέροντα των δύο συναδέλφων είναι αντιθετικά μόνον πάνω στη βάση αυτή, μόνο πάνω στη βάση ότι ο νόμος είναι αποδεκτός και πρέπει να εφαρμοστεί: Dura lex, sed lex μας φωνάζει το υπηρεσιακό συμβούλιο εν χορώ, με όλους τους διορισμένους τους εκλεγμένους και τους γραμματείς του. Αν εστιάσουμε στα αντιφατικά ατομικά συμφέροντα ο ίδιος ο αντιεκπαιδευτικός νόμος μένει στο απυρόβλητο. Άρα: Σημείο Τέταρτο. Η λειτουργία του Υπηρεσιακού Συμβουλίου δεν μπορεί να υπηρετήσει το συμφέρον του καθηγητή. Μπορεί μόνο να ευνοήσει προσωρινά τον έναν εις βάρος του άλλου, αλλά μόνο για να κάνει το νόμο αποδεκτό στη συνείδηση και των δύο.


Τώρα, όσοι αντιλαμβανόμαστε ότι ο κανιβαλισμός μεταξύ μας τελικά δεν ωφελεί ούτε καν τον ευνοημένο «ημέτερο», αλλά εξυπηρετεί αποκλειστικά τις επιδιώξεις της διοίκησης σε βάρος μας, αντί για το Υπηρεσιακό Συμβούλιο προκρίνουμε το σωματείο μας.

Μας φαίνεται μάλιστα ασύγγνωστη αφέλεια το να νομίζει κανείς πως εκείνο που δήθεν μπορεί να κάνει ένας αιρετός απομονωμένος, μέσα στους τέσσερις τοίχους ενός δωματίου, δεν θα μπορούσε να το πετύχει ευκολότερα το σωματείο παρεμβαίνοντας στη διαδικασία του Υπηρεσιακού Συμβουλίου και απαιτώντας ευνοϊκές για το συλλογικό συμφέρον αποφάσεις.

Μας φαίνεται περίεργο να κόπτεται ο αιρετός περισσότερο από μας τους ίδιους για την εργασιακή μας τύχη ώστε να του την αφήσουμε εν λευκώ στα χέρια του.

Μας φαίνεται εξόχως ουτοπικό να περιμένει κανείς να λύσει το πρόβλημα του αναθέτοντάς το στον αιρετό, σε ένα γρανάζι δηλαδή του ίδιου μηχανισμού που δημιουργεί αυτό το συγκεκριμένο πρόβλημα και όχι παίρνοντας την υπόθεση στα δικά του χέρια.

Μας φαίνεται απολύτως αναποτελεσματικό να αποδεχθούμε το ζοφερό νομοθετικό πλαίσιο της εκπαίδευσης που μας αντιστρατεύεται σαν εργαζόμενους, σαν επιστήμονες και σαν επαγγελματίες για να παίξουμε μετά την κολοκυθιά προσδοκώντας ότι, ελέω αιρετού, η βροχή των αντιεκπαιδευτικών μέτρων θα βρέξει τους πάντες εκτός από μας.


Χωρίς πολλά λόγια και ρεβεράντζες, όλοι ξέρουμε πως τα Υπηρεσιακά Συμβούλια Συνδιοικούν και Συνδιαχειρίζονται την εφαρμογή των φρικαλέων πολιτικών που κλείνουν σχολεία, αποκλείουν μαθητές, απολύουν καθηγητές, δημιουργούν συνθήκες κατέργου στην εκπαίδευση.

Και όσοι απολογούμενοι για τη συμμετοχή τους υποτονθορύζουν ευχολόγια του τύπου «το μάτι και το αυτί του σωματείου στα ΥΣ» και άλλες τέτοιες τερατολογίες, ας απαντήσουν σε τούτο: αφού το ζήτημα είναι η διαφάνεια, τότε έστω και αν συμμετέχουν στις εκλογές, γιατί δεν προβάλουν καν το αίτημα για δημόσιες συνεδριάσεις (ή δημόσια πρόσβαση στα πρακτικά) των ΥΣ; Ας ξέρουν οι συνάδελφοι από πρώτο χέρι τα τεκταινόμενα χωρίς την πάνσοφη δα διερμηνεία των αιρετών!


Συναδέλφισσες, συνάδελφοι

Δεν υπάρχει κανείς τόσο αφελής που να αγωνιά για τα αποτελέσματα των υπηρεσιακών. Στο ΠΥΣΔΕ Ν. Κυκλάδων η μία έδρα θα πάει στη ΔΑΚΕ του Μητσοτάκη και η άλλη στα ΣΥΝΕΚ του Τσίπρα, τις δύο παρατάξεις που εν αγαστή συμπνοία έχουν παραλύσει την ΟΛΜΕ.Ας ψηφίσουν λοιπόν μόνο οι υποψήφιοι σε αυτή την ούτως ή άλλως παρωδία. Η Εκπαιδευτική Αριστερά, δεν συμμετέχουμε από θέση αρχής σε αυτό το πανηγύρι της συνδιαχείρισης και την Τετάρτη θα ρίξουμε έναν άδειο φάκελλο στις κάλπες της εξαπάτησης των εκπαιδευτικών, της εξαγοράς συνειδήσεων και της συναίνεσης στο ξεθεμελίωμα της παιδείας και τον εξοστρακισμό της ελεύθερης σκέψης από τον τόπο της.


Ανυπακοή στα κελεύσματα της διοίκησης, συλλογικός αγώνας μέσα από το σωματείο μας. Μας κήρυξαν τον πόλεμο ας πάρουμε στα χέρια μας το μοναδικό μας όπλο: το σωματείο μας. Μακριά από αναθέσεις και αυτόκλητους σωτήρες.





Aναδημοσίευση από https://ekpaideutikiaristera.wordpress.com/2018/11/06/%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B1-%CF%85%CF%80%CE%B7%CF%81%CE%B5%CF%83%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%AC-%CF%83%CF%85%CE%BC%CE%B2%CE%BF%CF%8D%CE%BB%CE%B9%CE%B1/


Βλ. και παλαιότερο άρθρο στο http://paranagnostis.blogspot.com/2013/06/blog-post_26.html
με τίτλο "Για μια Αριστερή Κριτική των Υπηρεσιακών Συμβουλίων Εκπαίδευσης" (26/06/2013), όπου και γίνεται αναφορά στο ιστορικό της καθιέρωσης του θεσμού.

Κυριακή 21 Οκτωβρίου 2018

Αξιολογούμαι – Αξιολογούμε – Ελέγχουν – Ρυθμίζουν



«Το θέμα είναι τ ώ ρ α τι λες {…}
Καλά τη φέραμε τη ζωή μας ως εδώ
Μικροζημιές και μικροκέρδη συμψηφίζοντας
Το θέμα είναι τ ώ ρ α τι λες.»          
                                                  Μανόλης Αναγνωστάκης




Δεν έχουμε, πλέον, στη διάθεσή μας μόνο «Ιστορίες της Εκπαίδευσης». Έχουμε και Ιστορίες, και τουλάχιστον ένα Λεξικό, για την Αξιολόγηση στην Εκπαίδευση. Ιστορίες που μπορεί να ξεκινούν από τη δεκαετία του ΄40, όταν ο R. W. Τyler πρότεινε την «αξιολόγηση βάσει στόχων» και Λεξικά από το «Α»: αξιολογώ: εξορθολογίζω - ρυθμίζω – ελέγχω – συντηρώ – διαχειρίζομαι. Όλα αυτά ή μερικά; Και ποιο/ποια είναι τα υποκείμενα;  Ποια τα αντικείμενα; Σε ποιους τόπους και χρόνους; Είναι η αξιολόγηση επιστήμη; Όχι, αλλά μπορεί να απασχολεί την επιστημολογία και να προχωρά μαζί με τις αντίστοιχες φιλοσοφικές σχολές: θετικισμός – λειτουργισμός – δομισμός. Μοντέλα; Πολλά, διακρινόμενα από τους J.–J. Bonniol και M. Vial (1997/2007) με βάση δυο θεωρήσεις: Η αξιολόγηση ως μέτρηση και η αξιολόγηση ως διαχείριση.
Από πότε και πώς η αξιολόγηση πήρε τις διαστάσεις φαινομένου; Μετά τη δεκαετία του ΄50, μέσω ΗΠΑ (βλ. Τyler), την ίδια εποχή, παρεμπιπτόντως, που το «δημοκρατικό σχολείο» του J. Dewey αναπτέρωνε το ηθικό….. Η απαίτηση για αξιολόγηση συνδέθηκε με τη δημοκρατική διαδικασία της λογοδοσίας. Λογοδοσία, όμως, του τύπου που ζητά ο καταναλωτής προϊόντων (δηλαδή: κόστος –όφελος) και όχι ο πολίτης. Επίσης συνδέθηκε με τα μοντέλα από τον κόσμο των επιχειρήσεων. Να αυξήσουμε τους πόρους, να είμαστε αποτελεσματικοί, η ανάπτυξη… Τρίτο: κοινωνικοί θεσμοί (βλ. δικαιοσύνη, εργασία, εκπαίδευση) περνούν κρίση νομιμοποίησης από τις ίδιες τις κοινωνίες που τους θέσμισαν. Οι οποίες κοινωνίες απαιτούν διαρκώς «αποδείξεις» και «αποτελέσματα» για τη συνέχιση/ανανέωση της νομιμοποίησης αυτών των θεσμών που στο παρελθόν είχαν εξ ορισμού.
Πού συγκλίνουν τα παραπάνω; Στο μέγα έργο του καπιταλισμού, που είναι η κεφαλαιοποίηση όλων των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Μέσω των κάθε είδους αξιολογήσεων, και ειδικά των διαμορφωτικών, όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες μπορούν να μετατραπούν σε ανθρώπινους πόρους προς διαχείριση. Απαραίτητα: ο ορισμός των στόχων, των μεθόδων, των μέσων, η μέτρηση, η ποσοτικοποίηση, αλλά και τα εργαλεία ποιοτικής ανάλυσης. Με την εφαρμογή των τελευταίων εργάζεται η διαμορφωτική αξιολόγηση που είναι συνεχής και εσωτερική. Που γίνεται και ως αυτοαξιολόγηση. Ο επιθεωρητής, ο σύμβουλος οι εξωτερικές επιτροπές δεν αρκούν. Το ζητούμενο είναι η συγκεκριμένη κουλτούρα της αξιολόγησης να εσωτερικευτεί από όλα τα εμπλεκόμενα πρόσωπα. Η πράξη της εκπαίδευσης να είναι πράξη διαρκούς αξιολόγησης και αυτολογοκρισίας, εν τέλει.
Αυτό που ζητά ο «κόσμος» έξω (μόνο;) από το εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι η εκπαίδευση των ανθρώπων αλλά η αξιολόγηση που θα τους δώσει την πολυπόθητη «τιμή» -«ετικέτα» με την οποία θα κυκλοφορήσουν στην αγορά εργασίας. Και για να επανέλθουμε, μετά από κατεβατά μοντέλων, στη μέτρηση και την ποσοτικοποίηση, η «τιμή» μπορεί να προκύπτει από την «προστιθέμενη αξία» (value added). Αναφερόμαστε σ΄ αυτήν εδώ, διότι αναφέρεται στα της αξιολόγησης στα μέρη μας. Η «προστιθέμενη αξία» αφορά, καταρχάς, στο μαθητή και, εφόσον αυτός είναι ο «πελάτης», θα συνδεθεί τόσο με τον εκπαιδευτικό όσο και με το σχολείο. Προκύπτει από τη «διαφορική επίδοση», δηλαδή τη διαφορά –και, βέβαια, μας ενδιαφέρει η θετική διαφορά- μεταξύ ανάλογα σταθμισμένων «διαγωνισμάτων» στην αρχή και στο τέλος κάποιου ορισμένου χρονικού διαστήματος εκπαίδευσης. Δείχνει τη «βελτίωση» βάσει αποτελεσμάτων σε γραπτή εξέταση. Απαρχαιωμένο, θεωρητικώς, μέσον αλλά επανέρχεται όποτε υπάρχει ανάγκη σε εκπαιδευτικά συστήματα εξεταστικοκεντρικά.
Εξάλλου, οι παραδοχές για την κοινωνική ανισότητα που αναπαράγει το σχολείο, ελήφθησαν υπόψη και «απαντήθηκαν»: Με τη θεσμοθέτηση της Δια Βίου Μάθησης – Εκπαίδευσης - Κατάρτισης κάθε πρόσωπο συντάσσει το προσωπικό του σχέδιο, βοηθιέται από τις τεχνολογίες της πληροφορικής και των επικοινωνιών και έχει πάντα τις ευκαιρίες να στήνει το βιογραφικό του, αυτό να αξιολογείται και να εντάσσεται στην αγορά του ανθρώπινου κεφαλαίου. Αυτή είναι η νέα αυτονομία.
Επομένως έχουμε: την αξιολόγηση της ανάπτυξης του σχολείου (με εργαλεία ποσοτικοποίησης), την αξιολόγηση για την ανάπτυξη του σχολείου (η διαμορφωτική που εστιάζει σε καθημερινές πρακτικές και στάσεις) και την αξιολόγηση ως μηχανισμό ανάπτυξης (η αυτοαξιολόγηση). Και έχουμε ήδη δεχτεί να μιλάμε για σχολική «μονάδα», για εκπαιδευτικό «έργο», για την «ποιότητα» βάσει δεικτών (βαθμός ανταπόκρισης του προϊόντος στο χρήστη και εξασφάλιση όλων, κατά το δυνατόν, των απαιτούμενων πόρων προς την κατεύθυνση αυτή). Αναγνώριση, συναίνεση και αποδοχή του έξω και του από πάνω ως μέσα και από κάτω.
Η κρυφή ή φανερή γοητεία των παραπάνω έχει συσχετιστεί με το διπλό συναίσθημα της ισχύος και της ενοχής. Αν ως εκπαιδευτικοί επεμβαίνουμε εξουσιαστικά σε άλλους κι αυτό μας βάζει σε σκέψεις και ενοχές, μήπως επιθυμούμε μια αξιολόγηση «αντικειμενική», με εργαλεία μετρήσιμα, με «διαφάνεια» ενεργειών και αποφάσεων, ώστε να ελαττώσουμε την αβεβαιότητα, να εξορθολογίσουμε την απόφαση, να μειώσουμε την ευθύνη; (Εξ ου και η έγνοια για «καλή» και «κακή» αξιολόγηση.)
ΚΙ ΟΜΩΣ: Δεν μπορεί να υπάρχει εκπαιδευτική πράξη χωρίς δέσμευση από την πλευρά όλων των υποκειμένων της εκπαίδευσης. Η δέσμευση έχει μέσα της την επιθυμία και την απόφαση και την ευθύνη. Δέσμευση προς την κατεύθυνση της ανακάλυψης ενός νοήματος. Το νόημα δεν κατακερματίζεται, όπως το επιχειρούν με σχήματα «σκοπών – μέσων». Μπορείς να το «ακινητοποιήσεις» σε μια χρονική στιγμή για να το δεις (και εδώ πολλοί είναι οι τρόποι όπως έχει εισηγηθεί η κριτική παιδαγωγική –να και μια «λέξη» σε κρίση, όπως και ο στοχασμός, ο κριτικός στοχασμός, η συνείδηση· από πότε έχουμε να τις προφέρουμε;). Αλλά τότε ακριβώς γνωρίζεις και πως σου διαφεύγει. Έχει συνέχειες και, κυρίως, ασυνέχειες. Οι δράσεις προς αυτό είναι απρόβλεπτες και οι συναντήσεις γίνονται στη βάση του ότι δεν κατέχει κανείς και δεν προβλέπει τη γνώση. Το μόνο που κάπως πλησιάζει είναι το βίωμα.
Ποια σχέση μπορεί να έχουν τα παραπάνω με την καθημερινότητά μας ως δημοσίων υπαλλήλων στο σχολείο; Μπορεί ουδεμία.  Το πολύ, συχνά να νιώθουμε διαμελισμένοι ανάμεσα σε στόχους που μας ανατίθενται από την εξουσία και σε παιδαγωγικούς στόχους που επιδιώκουμε να συνδέσουμε με την «προσωπική» μας δράση. Στους στίχους του Μπρεχτ «Πού να ξέρω ο άνθρωπος τι είναι; Ξέρω την τιμή του μονάχα» έχουμε συχνά ανεχτεί το πως ο άνθρωπος είναι η τιμή του. Το νόημα κάποτε αποδεικνυόταν μέσα από πράξεις που αφορούσαν τους ανθρώπους και συντελούνταν μέσα στην κοινωνία κάθε στιγμή. Όσο ως μόνη κοινότητα αναδεικνύεται αυτή του κεφαλαίου τόσο γινόμαστε όντα ξένα προς την ίδια μας την κοινωνία.
Και για να μην καταγγέλλουμε μόνο αλλά και να αναγγέλλουμε, όπως λέει κι δάσκαλος Φρέιρε, αντιγράφουμε το παρακάτω από τον ίδιο (στο Δέκα επιστολές προς εκείνους που τολμούν να διδάσκουν, 1998/2006,54-55):
 «Πρέπει να τολμάμε, για να πούμε επιστημονικά και όχι απλώς να φλυαρούμε, ότι μελετάμε, μαθαίνουμε, διδάσκουμε, γνωρίζουμε με ολόκληρο το σώμα μας. Τα κάνουμε όλα αυτά με συναίσθημα, με πάθος, με επιθυμίες, με φόβο, με αμφιβολίες και με κριτική σκέψη. Ωστόσο, ποτέ δεν μελετάμε, δεν μαθαίνουμε, δεν διδάσκουμε ή δεν γνωρίζουμε μόνο με την κριτική σκέψη. Πρέπει να τολμάμε έτσι ώστε να μπορούμε να συνεχίσουμε να διδάσκουμε για πολύ καιρό υπό συνθήκες που ξέρουμε πολύ καλά: χαμηλός μισθός, έλλειψη σεβασμού και με τον πανταχού παρόντα κίνδυνο να γίνουμε θύματα του κυνισμού. Πρέπει να τολμάμε να μάθουμε πώς να τολμάμε, για να λέμε όχι στη γραφειοκρατικοποίηση του νου στην οποία είμαστε εκτεθειμένοι κάθε μέρα. Πρέπει να τολμάμε, για να μπορέσουμε να συνεχίσουμε να το κάνουμε ακόμα κι όταν από υλικής άποψης μας συμφέρει περισσότερο να πάψουμε να τολμάμε.»
Κατίνα Θεοδωροπούλου -gathering